Home > Analizy > Sposoby notacji wymowy chińskich wyrazów/morfemów

Sposoby notacji wymowy chińskich wyrazów/morfemów

System pisma chińskiego sięga czasów dynastii Shang (1554-1045 p.n.e.), skąd pochodzą inskrypcje wróżebne na kościach wołów (m.in. kości łopatki i czaszki) oraz pancerzach żółwi. Pisano również na naczyniach z brązu, drewnie, jedwabiu i tabliczkach bambusowych. Odczytano ponad 1000 znaków z napisów powstałych podczas chińskiej prehistorii, były to najczęściej piktogramy traktujące o wróżbach, przebiegu wojen i polowań. Przyjmuje się, iż część nieodczytana to nazwy własne. Z racji swojej uniwersalności pismo chińskie jest czynnikiem pozwalającym zachować jedność językową i kulturalną mieszkańców Chin, nawet jeśli w mowie posługują się różnymi dialektami (czasem można spotkać się ze stwierdzeniem, iż dialekty języka chińskiego to odrębne języki). Dlatego też nigdy nie powiodły i nie powiodą się próby przejścia na alfabet łaciński. W książce „Języki chińskie” Mieczysław Jerzy Künstler pisze, iż: „Pismo jest w stosunku do języka kodem zewnętrznym. Język jest tworem naturalnym, natomiast pismo jest sztucznie stworzonym kodem, służącym do jego utrwalenia, zanotowania.”

Pismo chińskie określane jest jako ideograficzno-fonetyczne, a znaczna większość znaków to znaki ideograficzno-fonetyczne 形声字 (xíngshēngzì). Ponieważ język chiński cechuje duża homofonia wyrazów i znaków, w zapisie niektórych morfemów używano kilku znaków lub znaków będących kluczami, z których znak o podobnej wymowie stanowił element fonetyczny 声旁 (shēngpáng). Drugi element, zwany elementem ideograficznym 形旁 (xíngpáng), wskazuje na przynależność całego znaku do pewnej kategorii semantycznej. Według Mieczysława Jerzego Künstlera znak ideograficzno-fonetyczny „to symbol wyrazu, który wymawiany jest tak samo lub podobnie jak część fonetyczna, a którego znaczenie pozwala go zaliczyć do klasy semantycznej, wskazanej przez część semantyczną.” Przykładem może być znak 洋 (yáng), mający kilka znaczeń, m.in. „zagraniczny”, „rozległy”, „ocean”. Przykłady wyrazów, kiedy znak ten oznacza „zagraniczny” to 西洋 (xīyáng) – zachodni, 洋服 (yángfú) – zachodni ubiór. Element znaku z lewej strony 氵to klucz 三点水 (sān diǎn shuǐ) oznaczający wodę i wskazujący przynależność semantyczną do kategorii znaków, których znaczenie ma związek z wodą. Znak z prawej strony 羊(yáng) oznacza owcę i wskazuje na wymowę znaku 洋 (yáng). Znak ten, w znaczeniu „ocean” występuje np. w wyrazie 海洋 (hǎiyáng) – „ocean”, „morza i oceany”.

Jednakże niektóre znaki, mimo takiego samego elementu fonetycznego, wymawiane są inaczej, w innych tonach. 青 (qīng),蜻 (qīng),清 (qīng),晴 (qíng),情 (qíng),请 (qǐng),a czasem, mimo tego samego elementu fonetycznego – wymowa zupełnie się różni: 猜 (cāi).

Zanim jednak w toku ewolucji pojawiły się znaki ideograficzno-fonetyczne, zaczęto używać znaków, które początkowo oznaczały pewne konkretne przedmioty, zaś później wykorzystano je do zapisu wyrazów o podobnej lub identycznej wymowie (czyli homofonów), lecz o znaczeniu trudnym do przedstawienia za pomocą piktogramu. Ta kategoria znaków to znaki zapożyczone 假借字 (jiǎjièzì). Po raz pierwszy zaczęto więc używać znaku w jego funkcji fonetycznej. Klasycznym przykładem jest znak 来 (來) (lái), początkowo oznaczający gatunek pszenicy lub jęczmienia;sam wygląd przywodzi na myśl rysunek rośliny. Znak ten został użyty do zapisu identycznie brzmiącego wyrazu „iść”, „przychodzić”. Początkowo nie powodowało to trudności w zrozumieniu treści zdania, gdyż kontekst wskazywał, jak należy rozumieć dane wyrażenie.

Innym przykładem jest znak 非 (fēi), którego znaczenia obecnie to: „nie”, „negacja”, „źle”. Używany jest także w celu podkreślenia konieczności zrobienia czegoś. Dawna postać piktogramu przypominała skrzydła ptaka w locie i służyła do zapisywania wyrazu o znaczeniu „lecieć”. Kiedy pojawiło się zagrożenie niezrozumienia tekstu, wprowadzono dodawanie do znaku dodatkowych elementów, wskazujących na przynależność do pewnej kategorii. Znak 莫 (mò), pierwotnie oznaczający wyraz „zachód”, został zapożyczony do zapisu słowa mo – „nic”, „nie”. Następnie do tego znaku dodano element 日 (rì), by zapisać wyraz „zachód”, „wieczór”, „zmierzch”, oznaczany nowym znakiem 暮 (mù).

Jak już zaznaczyłam, większość znaków języka chińskiego jest homofonami 同音字 (tóngyīnzì), co oznacza, że ich wymowa jest identyczna. Wynika to z racji ograniczonej ilości sylab wykorzystywanych językowo. Występuje także wiele znaków zwanych 多音字 (duōyīnzì); ten sam znak może być wypowiadany na kilka różnych sposobów, zmienia się też jego znaczenie np. 长 (cháng) – „długi” i 长 (zhǎng) – rosnąć”. Ogromna ilość znaków chińskich (słownik 说文解字, opracowany w I w. n.e. zawiera ok. 9000 znaków, a jego autor – Xǔ Shèn – dokonał podziału znaków na sześć kategorii 六书) sprawia iż niemożliwe jest zapamiętanie wymowy, czyli ich fonetycznej formy. Dotyczy to głównie rzadziej używanych znaków. Również znajomość wymowy wyrazu nie jest równoznaczna z wiedzą, jak dany wyraz zapisać. Dlatego też Chińczycy od czasów dynastii Han stosowali różne metody notacji (zapisu wymowy) znaków, z których najpopularniejsze przedstawiam poniżej.

Metoda 读若 (dúruò) – „czytaj jak” – jest to metoda powstała w czasie dynastii Han (202 p.n.e. – 220 n.e.) i kontynuowana przez kolejne, używana przy interpretacji ksiąg i tekstów klasycznych. Wykorzystywała wymowę pewnego wyrazu do oznaczenia wymowy innego znaku (w klasycznym chińskim pełniącego rolę samodzielnego wyrazu), podobnie brzmiącego, lecz niekoniecznie wymawianego w tym samym tonie . Są to na przykład: “儡读若雷” (lěi dú ruò léi), “仁读若人” (rén dú ruò rén).

Metody bardzo podobne do metody 读若, to metoda 直音 (zhíyīn), wykorzystująca znaki            homofoniczne: “诞音但” (dàn yīn dàn), “忠音中” (zhōng yīn zhōng). Jest jednak        nieprzydatna przy notacji znaków niemających homofonicznych odpowiedników lub gdy te             homofony są rzadko używanymi znakami. Metoda 譬况 (pì kuàng) wykorzystuje różną wymowę jednego wyrazu, aby wykazać jego różne, często odmienne, znaczenia. Przykładem może być znak 伐 (fá), którego znaczenia w klasycznym języku chińskim to: „atakować zbrojnie, najeżdżać” oraz „być zaatakowanym”, wskazuje jednak eufemistyczne znaczenie, iż strona atakująca jest „gościem”, strona atakowana jest z kolei „gospodarzem”. Aby odróżnić te dwa znaczenia, wprowadzono różną długość wymowy tego samego           wyrazu. Przyjmuje się, iż jest to najstarsza metoda, lecz niekoniecznie jest typową metodą         notacji znaków.

Metoda反切 (fǎnqiè) zwana też 切韵 (qièyùn) – powstała za czasów Wschodniej Dynastii Han (ok. II wieku). Dla wskazania wymowy danego znaku wykorzystywano dwa odrębne znaki, z których jeden o nagłosie 声母 (shēngmǔ) identycznym z nagłosem znaku, który należy odczytać, drugi zaś znak o identycznym wygłosie 韵母 (yùnmǔ), znak ten wskazywał też ton. Według tej metody uszeregowano znaki w słowniku rymów Qieyun, powstałym w czasach dynastii Tang. Zapisywano to w taki sposób: 红胡笼切 (hóng hú lóng qiè), co oznacza, iż czytając znak 红, należy wykorzystać nagłos h z wyrazu 胡 (hú), a wygłos ong i oznaczenie tonu z wyrazu 笼 (lóng).

Chiński narodowy alfabet fonetyczny 注音字母 (zhùyīnzìmǔ),注音符号 (zhùyīnfúhào) zwany „bopomofo” to fonetyczna transliteracja wyrazów w celu zaznaczenia ich wymowy. Opracowany w 1913 roku używany w Republice Chińskiej i Chińskiej Republice Ludowej od roku 1918 do 1958, na Tajwanie zaś współcześnie używany w podręcznikach dla szkół podstawowych i jako metoda wpisywania znaków w urządzeniach elektronicznych. Symbole alfabetu pochodzą z fragmentów znaków chińskich. Obecnie alfabet liczy 39 symboli (21 głosek nagłosowych i 16 głosek wygłosowych), zapisujących poszczególne dźwięki oraz 4 znaki diakrytyczne do oznaczenia tonów. Na przykład dźwięk b zapisywany jest jako ㄅ, p jako ㄆ, m – ㄇ, f – ㄈ, k -ㄎ, l – ㄌ (symbol wywodzi się ze znaku 力), ao – ㄠ itd. Symbole te pisane są najczęściej z prawej strony znaku wraz z oznaczeniem tonu, przy czym – inaczej niż przy transkrypcji pinyin – znak wymawiany w tonie pierwszym nie ma oznaczenia tonalnego.

Według Encyklopedii PWN transkrypcja to „zapis, niezależny od ortografii, posługujący się rozmaitymi znakami alfabetu łacińskiego oraz znaczną liczbą znaków specjalnych, przedstawiających w sposób konsekwentny i jednoznaczny wymowę wyrazu, frazy, zdania.”

W 1958 roku, w ramach działań zmierzających do zmniejszenia analfabetyzmu, wprowadzono system pinyin 拼音 (pīnyīn), czyli alfabet łaciński, stworzony w oparciu o wymowę standardowego języka mandaryńskiego 普通话. Oficjalna nazwa transkrypcji to 汉语拼音方案, zaś „ojcem systemu pinin” jest Zhou Youguang, który w tym roku skończył 110 lat. W 1977 roku Światowa Organizacja Normalizacji ONZ uznała pinyin za oficjalną transkrypcję wyrazów chińskich w alfabecie łacińskim. Ponieważ większość państw stworzyło własne systemy transliteracji wyrazów chińskich (w Anglii popularny był system Wade’a-Gilesa, we Francji – EFEO, także dawne publikacje polskie zawierają różne systemy), system pinyin ujednolicił latynizację nazw własnych, gdyż „porządkuje pisownię nazw, nazwisk i terminów chińskich we wszystkich krajach posługujących się alfabetem łacińskim”. W samych Chinach pełni ważną rolę w popularyzacji ogólnonarodowego językach chińskiego, ułatwia uszeregowanie znaków w słownikach, stanowi podstawy dla chińskiego alfabetu Braille’a i języka migowego. Alfabet pinyin zawiera 26 liter i 4 znaki diakrytyczne w celu oznaczenia tonu.

Sylaba w języku chińskim składa się nagłosu i wygłosu (ciąg jednostek segmentalnych), opatrzonych odpowiednim tonem (element suprasegmentalny), może być złożona jedynie z wygłosu i tonu. Schemat budowy sylaby to: ( C ) V ( C1 ), gdzie: C – zestaw spółgłosek nagłosowych, C1 – zestaw spółgłosek wygłosowych, () – brak obligatoryjności, V – samogłoska, dyftong lub tryftong. Spółgłoski nagłosowe to: b p m f d t n l g k h j q x zh ch sh r z c s.

Wygłosy sylaby to: samogłoski a o e ê i u ü, dyftongi wzrastające: ia ie ua uo üe, dyftongi opadające: ao ai ou ei oraz tryftongi: iou (iu) uei (ui) iao uai. Wygłos może tworzyć też samogłoska+spółgłoska nosowa n lub ng: an en in un ün ang eng ing ong(ung) oraz dyftong+spółgłoska n lub ng: ian uan üan iang iong (iung) uang ueng, a także spółgłoska retrofleksywna –er, będąca sufiksem rzeczownikowym lub czasownikowym.

Sylaba w języku chińskich ma nacechowanie tonalne, czyli jest wymawiana w tonie. Ton jest „elementem różnicującym znaczeniowo”. W języku mandaryńskim 普通话, występuje pięć tonów:

– ton pierwszy (równy) 阴声, o wysokości 55, oznaczany ˉ

– ton drugi (wznoszący) 阳声 o wysokości 35, oznaczanyˊ

– ton trzeci (falujący) 上声 o wysokości 214, oznaczany ˇ

– ton czwarty (opadający) 去声 o wysokości 51, oznaczany ˋ

– ton piąty (zerowy) 轻声 bez oznaczenia.

Pismo chińskie jest lub było wykorzystywane do zapisu innych języków: japońskiego, koreańskiego i wietnamskiego, powstawały więc pisma fonetyczne na podstawie znaków pisma chińskiego. Obecnie jedynie pismo japońskie, składające się z trzech sylabariuszy, wykorzystuje do zapisu znaki pisma chińskiego; system ten zwany kanji, zapisuje rdzenie wyrazów. Sylabariusz hiragana zapisuje końcówki gramatyczne wyrazów, a katakana notuje wyrazy pochodzenia obcego.

W Korei aż do końca XIX wieku pisano przy użyciu znaków chińskich, mimo obecnego już alfabetu hangul. Oba powyższe języki nie są zupełnie spokrewnione z językiem chińskim, ponieważ należą do grupy języków aglutynacyjnych, w których wyraz składa się z morfemu znaczeniowego i morfemów gramatycznych, a szyk zdania to Podmiot-Dopełnienie-Orzeczenie.

W Wietnamie język klasyczny był językiem urzędowym, a teksty również zapisywane znakami chińskimi, jednak od XVII wieku wprowadzano alfabet łaciński, obowiązujący oficjalnie od 1910 roku.

Źródła:

http://baike.baidu.com/link?url=hb6cHO8Mx0oj6hs9uq6XLgFjnj7G_Ao_4qc3HrqiiPbJ6T9GGC51uVddAheyX_EMAIFQxPkeK2NbGC-MR0iNHpQnkGnday466gJW8IrCbkC

http://www.baike.com/wiki/读若

http://www.chinaknowledge.de/Literature/Script/zhiyin.html

http://tieba.baidu.com/p/1497170468

http://baike.baidu.com/link?url=mDZljb_ZoS9k7JZ6007eODkWu0buGUc4kp5IB8gMcYyBKPJIencQu-gc-DbquTda9s_75zmtcB1wnueEfYRRDa

http://baike.baidu.com/link?url=47H8WaOmXNSX70ICcYFMerk7qpmUZyXOMhO56ZI7DoJsS0wltsRWChjlz_km8mYq4fl1ROrsKXNTf4hNijn35hCqLg_s7YVzPlxN2_BBPC3iOTSgfSm57IfZN44Tpj0kftL-MoDk4aX8jPhOJ_V0bxxMIYCV6msDBU0-hUgHxyuV0GBHasSIlhXGiJNUcwmA

Autor zdjęcia: hjl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *