Home > Gospodarka i Polityka > Rosyjsko – chińskie strategiczne partnerstwo – z korzyścią dla obu stron?

Rosyjsko – chińskie strategiczne partnerstwo – z korzyścią dla obu stron?

Czerwcowa wizyta Władimira Putina w Chinach stanowi znakomitą okazję do przyjrzenia się chińsko-rosyjskim stosunkom gospodarczym. Na przestrzeni ostatnich 30 lat, pod wpływem wydarzeń geopolitycznych, współpraca tych dwóch państw znacząco ewoluowała. W okresie ZSRR wzajemne relacje cechowała rywalizacja, brak zaufania oraz szereg nierozwiązanych sporów terytorialnych. Z momentem pojawienia się na mapie świata Federacji Rosyjskiej wzajemne stosunki uległy normalizacji, natomiast ostatnie 10 lat upłynęło pod znakiem intensywnego wzrostu wzajemnej wymiany handlowej i wspólnych projektów inwestycyjnych. W rezultacie, zarówno politycy, jak i analitycy z obu krajów, nie boją się mówić już o strategicznym partnerstwie rosyjsko – chińskim. Warto się więc przyjrzeć, co właściwie kryje się za tym stwierdzeniem. Jakie są cele współpracy i czy są skutecznie realizowane? Czy rzeczywiście można mówić o równym partnerstwie obu państw, czy też któreś z nich dominuje we wzajemnych relacjach? Szukając odpowiedzi na zadane pytania, w artykule przedstawiony zostanie najważniejszy element wzajemnych stosunków między Rosją a Chinami, czyli rosyjsko-chińska współpraca gospodarcza.

Rosyjski zwrot w kierunku Dalekiego Wschodu i Syberii

Rosyjski obszar Syberii i Dalekiego Wschodu to obszar obejmujący blisko 12,7 tyś km2, zamieszkany przez około 31 mln Rosjan(1), natomiast nierosyjska część tego regionu świata zamieszkana jest łącznie przez blisko 2,1 mld ludzi(2). Tak ogromna dysproporcja w populacji jest istotnym zagrożeniem dla żywotnych interesów Federacji Rosyjskiej. W wywiadzie dla jednego z rosyjskich portali Zbigniew Brzeziński stwierdził, że jeżeli Rosja nie podejmie odpowiednich działań, będzie musiała liczyć się z potencjalną nieformalną utratą tej części swojego terytorium(3). Rosyjskie władze zdają sobie sprawę z rosnącego niebezpieczeństwa, dlatego też w październiku 2013 r. we Władywostoku zorganizowane zostało forum Asia – Pacific Economic Cooperation (APEC), mające na celu ukazanie rosyjskiej determinacji w rozwoju Syberii i Dalekiego Wschodu. Wzrost gospodarczy i przekierowanie strumienia migracyjnego w opisywane rejony stało się jednym z priorytetów rosyjskich władz. W tym celu co kilka lat ogłaszane są nowe rządowe programy, jak np. „Rozwój społeczno gospodarczy Dalekiego Wschodu i Zabajkala na okres do 2013 roku” czy też „Program współpracy między regionami Dalekiego Wschodu i Syberii Wschodniej Federacji Rosyjskiej, a regionami Północnego-Wschodu Chińskiej Republiki Ludowej na lata 2009 – 2018”(4). W 2013 r. pojawiła się również koncepcja utworzenia „terenów przyspieszonego rozwoju”, tzw. „TOR”, które de facto stanowią nową nazwę specjalnych stref ekonomicznych(5). Natomiast w styczniu ubiegłego roku wprowadzone zostały regulacje umożliwiające bezpłatne rozdawanie ziemi dla mieszkańców opisywanych regionów(6). Kontrolą realizacji powyższych programów zajmuje się Ministerstwo Rozwoju Dalekiego Wschodu z siedzibą w Chabarowsku. Jak widać, zwiększająca się depopulacja Syberii i Dalekiego Wschodu, a także wzrastająca potęga Chin, spowodowały zintensyfikowanie działań rosyjskich władz ukierunkowanych na odwrócenie niekorzystnego trendu i tym samym wzmocnienie swojej pozycji w regionie.

Jednocześnie konflikt z Ukrainą i nałożone w jego wyniku sankcje są kolejnym powodem, dla których Rosja zdecydowała się na skierowanie swojej uwagi w kierunku wschodnim. Poszukiwanie nowych rynków zbytu dla rosyjskich towarów stało się istotnym zadaniem dla rosyjskich władz, w szczególności w sytuacji, gdy wymiana handlowa z UE spadła w 2015 r. o 38,5%(7), a PKB w 2015 r. osiągnęło ujemny wynik(8). Poszukiwanie kart przetargowych w regionach wschodnich miałoby zbalansować tak dużą niepewność gospodarczą.

„Siła Syberii” i Jedwabny Szlak, czyli spojrzenie chińskiego smoka na Rosję

„Siła Syberii” to nazwa rosyjskiego gazociągu, którego zakończenie budowy planowane jest na 2019 r. Jego istotne znaczenie wynika z faktu, iż ma on umożliwić transport rosyjskiego gazu do Chin. Gazociąg ten po części ukazuje, jakie są chińskie cele współpracy z Rosją, która, obfita w surowce, jest w stanie zaspokoić część potrzeb energochłonnej chińskiej gospodarki. Należy zauważyć, że chiński wzrost konsumpcji gazu osiągał w latach 2003 -2015 dwucyfrowy wynik, wzrastając z 34 mld m3 do 190 mld m3(9). Z kolei zapotrzebowanie na ropę naftową w 2014 r. wyniosło 520,3 milionów ton, dla porównania w 1965 r. wyniosło zaledwie 11 mln ton(10). W oczach chińskich decydentów Rosja postrzegana jest głównie przez pryzmat posiadacza ogromnych zasobów naturalnych. Jest jednak jeszcze jeden powód, dla którego Pekinowi zależy na umacnianiu wzajemnych więzi. Jest nim koncepcja Nowego Jedwabnego Szlaku (New Economic Silk Belt) ogłoszona w 2013 r. przez Prezydenta Chin Xi Jinping’a. W ramach tej inicjatywy, Rosja jako kraj ze 144 mln populacją ma odegrać ważną rolę. Powyższe potwierdzone zostało w podpisanej przez te dwa państwa deklaracji o współpracy przy budowie Nowego Jedwabnego Szlaku oraz Euroazjatyckiej Unii Ekonomicznej (EEU)(11). W styczniu 2016 r. chiński ambasador w Moskwie powiedział, że chińsko – rosyjska współpraca w zakresie Nowego Jedwabnego Szlaku wkroczyła w fazę praktycznej realizacji, a już następnego miesiąca w rosyjski region Kaługi przyjechał z Chin pierwszy pociąg towarowy z komponentami dla fabryki Samsunga umieszczonej w Kałudze(12).

Korekta w wartości wzajemnej wymiany handlowej i współpraca energetyczna.

            O ile wartość rosyjsko-chińskiej wymiany handlowej na przestrzeni 20 lat miała trend wzrostowy (w latach 2003 – 2014 rosła średnio o 26% rocznie) i w 2014 r. wyniosła 95,28 mld USD, to w 2015 r. zaobserwowano spadek o blisko 28% (13). Głównym powodem były spadające ceny surowców, w szczególności ropy naftowej(14) oraz spowolnienie gospodarcze w Chinach. Niemniej rosyjski Minister Spraw Zagranicznych Siergiej Ławrow, komentując wynik obrotów handlowych stwierdził, że spadek ma charakter tymczasowy i w dalszym ciągu aktualny pozostaje cel 200 mld USD w 2020 r.(15). Warto zauważyć, że Rosja nie jest dla Chin najważniejszym partnerem handlowym. Na liście krajów, z którymi Państwo Środka odnotowuje największe obroty, Rosja znajduje się dopiero na 9 miejscu(16). Natomiast dla Rosjan, Chiny są kluczowym partnerem gospodarczym, zajmują drugie miejsce tuż za Holandią.

tabelka

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych UN Comtrade.

Analizując strukturę rosyjskiego eksportu do Chin, nie jest zaskoczeniem, że dominuje w nim eksport surowców energetycznych, głównie gazu oraz ropy naftowej. W 2014 r. jego wartość wyniosła 27 mld USD, co stanowiło 74% całości eksportu do ChRL. Drugą w kolejności grupą towarów o największej wartości były sprzedane za 2,5 mld USD towary z drewna. Eksport maszyn i innych urządzeń nie przekroczył 3,8% całości eksportu do Chin(18), natomiast w 1998 r. stanowił on 29,6%. Różnica ta wynika jednak ze wzrostu na przestrzeni lat eksportu surowców, a nie nominalnego spadku wartości eksportu maszyn i innych urządzeń. Z kolei zupełnie inaczej ukształtowany jest import z Chin. W nim dominuje elektronika – 12, 5 mld USD, maszyny i urządzenia 11 mld USD, czy też samochody – 2,2 mld USD(17). Porównując wzajemne więzi gospodarcze można stwierdzić, że Federacja Rosyjska jest w stanie zaproponować Państwu Środka w zasadzie jedynie złoża naturalne. Taka struktura wymiany handlowej czyni z Rosji zaplecze surowcowe dla Chin.

tabelka 2

                        Warto zauważyć, że w ostatnich latach dochodziło do szeregu rosyjsko – chińskich spotkań na szczycie, przy okazji których podpisywano wiele umów (średnio 30 – 40 na spotkanie), które jednak nie stanowiły gospodarczego przełomu we wzajemnych relacjach(18). Większość z nich miało charakter porozumień ramowych. Niemniej zawarte zostały również istotne transakcje, jak np. umowa dotycząca wspomnianego już wcześniej gazociągu „Siła Syberii”. W ramach tego wartego 400 mld USD kontraktu Rosja ma dostarczać Chinom 38 mld m3 gazu rocznie przez 30 lat. Z doniesień prasowych wynika jednak, że realizacja tego projektu napotyka liczne przeszkody, które wynikają z niedoboru środków finansowych po stronie rosyjskiej oraz braku wsparcia ze strony chińskiej(19).

Trwają również negocjacje w sprawie kontraktu dotyczącego dostawy gazu gazociągiem „Siła Syberii 2”, zwanym do niedawna gazociągiem „Ałtaj”, który miałby dostarczać 30 mld m3 niebieskiego paliwa rocznie do północno – zachodnich rejonów Chin. Koncepcja ta nie spotyka się jednak z dużym zainteresowaniem chińskich władz ze względu na zmniejszające się potrzeby oraz fakt, że rejony te zaopatrzane są w gaz sprowadzany z krajów Azji Centralnej(20).

W grudniu 2009 r. otwarty został ropociąg Syberia Wschodnia – Ocean Spokojny, którego odnogą transportowana jest ropa naftowa do Chin(21). Główną rolę w eksporcie tego surowca odgrywa rosyjski koncern naftowy Rosnieft, który sprzedaje do Chin 30,3 mln ton ropy rocznie. Całość rosyjskiego eksportu ropy do Chin wyniosła 41,29 mln ton w 2015 r., co oznacza wzrost o 50% w stosunku do 2013 r.(22). Port Koźmino oraz operacje typu swap z Kazachstanem to oprócz ropociągu inne drogi transportu rosyjskiej ropy do Chin. Kolejnym przejawem sino-rosyjskiej współpracy gospodarczej jest współdziałanie w zakresie energetyki jądrowej. Rosjanie odpowiadają za budowę czterech reaktorów w elektrowni atomowej w Tianwan. Ponadto w 2014 r. chińska agencja energii atomowej (CAEA) podpisała porozumienie z rosyjskim przedsiębiorstwem Rosatom o współpracy w budowie pływających elektrowni atomowych, których celem jest zasilenie w prąd instalacji przemysłu wydobywczego na Morzu Południowochińskim(23).

Jeśli chodzi natomiast o chińskie inwestycje w Rosji to w 2014 r. wyniosły one mniej niż 800 mln dolarów. Stanowi to mniej niż 1% chińskich inwestycji zagranicznych, które w 2014 r. wyniosły 116 mld USD(24). Z uwagi na koncepcję Nowego Jedwabnego Szlaku, Chińczycy wykazują wyjątkowe zainteresowanie współpracą w zakresie rozwoju kolejnictwa. Z tego powodu China Railway Eryuan Engineering Group (CREEC) współdziała z rosyjskimi firmami w projektowaniu kolei dużych prędkości na odcinku Moskwa – Kazań. Przedstawiciele chińskiego przedsiębiorstwa wyrazili również chęć udziału w innych projektach budowy dróg kolejowych na terenie Rosji(25). W 2014 r. chińska firma Great Wall Motor Company zdecydowała o budowie w obwodzie Tulskim fabryki samochodów, która rocznie ma produkować ok. 150 tys. pojazdów(26). Jednocześnie chińscy przedsiębiorcy zauważają szereg trudności w inwestowaniu w Rosji. Według raportu EY, do głównych przeszkód zaliczyć należy problemy z rządami prawa, niepewne środowisko makroekonomiczne, korupcje oraz trudne relacje polityczne z UE(27). Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić należy, że pomimo licznie zawieranych różnego rodzaju umów oraz porozumień, przełożenie ich na rzeczywiste projekty jest dosyć małe, a te, które weszły w fazę realizacji, napotykają trudności, głównie w zakresie finansowania.

Wnioski

Poszukiwanie nowych klientów na surowce oraz towary, a także obawa o wzrastającą potęgę Chin to główne powody zwrócenia się przez Federację Rosyjską w kierunku Syberii oraz Dalekiego Wschodu. Z kolei dla Państwa Środka rosyjskie złoża naturalne są rozwiązaniem problemu energochłonnej gospodarki. Jednocześnie, zwiększenie przez Chiny w ostatnich latach stopnia współpracy gospodarczej z Rosją jest wynikiem realizacji koncepcji Nowego Jedwabnego Szlaku. Pomimo znacznego zwiększenia wartości wymiany handlowej w ostatnich dwudziestu latach, trudno mówić o tym, że dla Chin współpraca z Rosją stanowi strategiczne partnerstwo. Wzajemne kontakty gospodarcze dobrze opisuje stwierdzenie zawarte w jednej z chińskich gazet, mianowicie: „chińsko – rosyjskie stosunki gospodarcze nadal są niczym w porównaniu do handlu Chin z gospodarkami rozwiniętymi”(30). W obliczu nałożonych na Rosję sankcji oraz coraz trudniejszej sytuacji demograficznej na Syberii i Dalekim Wschodzie, Chiny dają nadzieję na złagodzenie skutków rosnących rosyjskich problemów i z tego punktu widzenia wzajemne relacje mogą być określone jako strategiczne. Niemniej kształtowanie obustronnych kontaktów nie ma i nie będzie miało w najbliższej przyszłości charakteru równoprawnego partnerstwa. Wygląda na to, że Państwo Środka z biegiem lat będzie rozmawiać z Rosją z pozycji siły, kształtując wzajemne stosunki według własnych warunków.

Przypisy:

(1) https://pl.wikipedia.org/wiki/Syberia#Ludno.C5.9B.C4.87.

(2) https://pl.wikipedia.org/wiki/Daleki_Wsch%C3%B3d.

(3) A. Madej, „Chińska obecność na rosyjskim Dalekim Wschodzie: uwarunkowania i stereotypy. Bezpieczeństwo Narodowe IV/2015 r.

(4) Ibidem.

(5) http://www.new.org.pl/2197,post.html.

(6)http://www.tvn24.pl/wiadomosci-ze-swiata,2/wladimir-putin-rozda-bezplatnie-ziemie-na-dalekim-wschodzie,507374.html.

(7) http://www.ecfr.eu/scorecard/2016/russia/16.

(8) http://www.bankier.pl/wiadomosc/Rosja-duzy-spadek-PKB-w-2015-roku-3475030.html.

(9) http://biznesalert.pl/apetyt-chin-na-gaz-jest-mniejszy-od-oczekiwan-rosji/.

(10) http://echiny.pl/gospodarka/chinski-popyt-na-rope/.

(11) L. Lifan, „The challenges facing Russian-Chinese Efforts to “Dock” the Eurasian Economic Union (EEU) and One Belt, One Road”.

(12) http://sputniknews.com/business/20160206/1034346323/china-russia-new-silk-road.html.

(13) UN COMTRADE.

(14) http://carnegieendowment.org/2015/09/11/sino-russian-trade-after-year-of-sanctions/ihte.

(15) http://rbth.com/news/2016/04/13/drop-in-sino-russian-trade-temporary-lavrov_584385.

(16) https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_largest_trading_partners_of_China.

(17) UN COMTRADE.

(18)http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2015-05-13/rosja-chiny-rytualne-demonstracje-wobec-zachodu.

(19) http://biznesalert.pl/pomimo-problemow-sily-syberii-gazprom-oglasza-nowy-przetarg/.

(21) M. Kaczmarski, S. Kardaś, „Naftowa przyjaźń: stan i perspektywy rosyjsko – chińskiej współpracy energetycznej.”.

(22) M. Carlsson, S. Oxenstierna, M. Weissmann, „China and Russia – a study on cooperation, competition and distrust”.

(23) Ibidem.

(24) http://wiadomosci.onet.pl/swiat/pryska-chinski-sen-rosji/z4gzjb.

(25) http://pl.sputniknews.com/gospodarka/20160527/2951972/Chiny-Rosja-koleje-duzych-predkosci.html.

(26) Perspectives from China: how concerns about the Russian market influence Chinese investment strategies. EY Report.

(27) Ibidem.

(28)http://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/makroekonomia/rosja-pogodzila-siea-z-rola mlodszego-partnera-chin-ale-nigdy-sie-do-tego-nie-przyzna/.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *