Home > Kultura > Chińska rodzina w perspektywie konfucjańskiej

Chińska rodzina w perspektywie konfucjańskiej

 

Artykuł jest fragmentem autorki pracy licencjackiej, która nie wyraża zgody na kopiowanie lub rozpowszechnianie całości lub części tekstu bez jej wiedzy i zgody.

Pisząc pracę, korzystałam z „Dialogów Konfucjańskich” w tłumaczeniu Krystyny Czyżewskiej-Madajewicz, Mieczysława Jerzego Künstlera, Zdzisława Tłumskiego oraz z książek i artykułów poświęconych chińskiej rodzinie i filozofii konfucjańskiej.

 

W każdym społeczeństwie, rodzina uznawana jest za podstawową komórkę społeczną, w której obrębie można wyróżnić podstawowe więzi międzyludzkie: więź małżeńską i więź rodzicielską. Więzi te, oparte na miłości i przywiązaniu, regulują stosunki między poszczególnymi członkami rodziny, każdy krewny ma zaś przypisaną rolę, którą powinien wypełnić w życiu rodzinnym.

Należy jednak zaznaczyć, iż w społeczeństwach zachodnich, obok komórki rodzinnej pełniącej funkcje społeczne i kulturowe, istnieje przede wszystkim pojęcie indywidualnej jednostki, a więc to obdarzony godnością każdy człowiek, jest centralnym punktem badań i przysługują mu liczne prawa, nie jest on jednak determinowany przez stosunki rodzinne i funkcjonuje jako odrębna jednostka. W tradycji chińskiej zaś, jednostka nie odgrywa znaczącej roli, cenione jest przyporządkowanie się – w pierwszej kolejności – rodzinie, funkcjonującym w jej obrębie prawom oraz wypełnienie roli narzuconej przez rodzinne relacje, w dalszej perspektywie zaś – społeczeństwu i regułom, jakie określają życie społeczne.

Starożytny myśliciel chiński, Kong Zi, zwany Konfucjuszem, w swoich rozważaniach podejmował temat naprawy państwa, osłabionego przez liczne wojny w czasach Wiosen i Jesieni (772-481 p.n.e.). Rodzina, jako główna instytucja społeczna tworząca naród, hierarchia jej członków i relacje między nimi, stanowiły jedno z głównych zagadnień przemyśleń filozofa, ponadto jej struktura i prawa były wzorem dla stworzenia harmonijnego państwa i społeczeństwa.

Według konfucjanistów, wzorzec stosunków wewnątrzrodzinnych powinien być przeniesiony na całość relacji międzyludzkich, a na wyższym szczeblu, także na sytuację społeczno-polityczną. W tym celu stosowane jest słownictwo, mające przedstawić ogół społeczeństwa jako jedną rodzinę, dlatego też, wszyscy Chińczycy są 同胞 (tóngbāo), gdzie 同 (tóng) – „wspólny”, „ten sam”, „taki sam”, a 胞 (bāo) – „łono”,  zasadę tę można porównać do chrześcijańskiej koncepcji bliźniego oraz religijnej wiary, iż wszyscy ludzie są potomkami pierwszej biblijnej pary – Adama i Ewy. Chińska rodzina nie stanowiła samodzielnej jednostki, trafniej jest określić, iż wszystkie wiejskie rodziny budowały jeden klan, prowadzący wspólną działalność gospodarczą, a jego jedność wyznaczana była przez obecność świątyni przodków; miejsca kultu, miejsca świętego. Podobnie obrzędy składania czci przodkom i modlitwa sprzyjały integracji. Każdy nieprawy występek jednego przedstawiciela rodziny, znieważał cały ród, łącznie z przyszłymi pokoleniami, każdy szlachetny czyn przynosił chwałę, przy czym chwała i imię rodziny zawsze stoi wyżej indywidualna jednostka i niegodne było stawianie własnego szczęścia wyżej niż szczęście i dobre imię rodu.

Familiarne są także zwroty używane w stosunku do innych ludzi, niebędących członkami rodziny, a więc nieznajomych, nazywanych 生人 (shēngrén),  w przeciwieństwie do osób znanych, czyli znajomych i przyjaciół – 熟人 (shúrén) oraz członków rodziny – 家人 (jiārén). Dlatego też, nieznający się Chińczycy zwracając się do siebie, używają zwrotów 哥哥 (gēge) – starszy bracie, 弟弟 (dìdi)– młodszy bracie, 姐姐 (jiějie) – starsza siostro, 妹妹 (mèimei) – młodsza siostro; do dorosłych, będących w wieku rodziców, używają określeń 叔叔 (shūshu) – wujku oraz 阿姨 (āyí) – ciociu, natomiast do osób starszych, chcąc okazać szacunek, wybierają familiarne 爷爷 (yéye) – dziadku i 奶奶 (nǎinai) – babciu.

W życiu politycznym, konflikty powinny być rozwiązywane według reguł, jakie obowiązują w życiu rodzinnym. Państwo, w języku chińskim, jest słowem składającym się z dwóch znaków – 国 (guó)– „kraj”, „państwo” i 家 (jiā)– „rodzina”, „dom”. Państwo jest też ojczyzną każdego obywatela, z pojęciem ojczyzny nierozerwalnie związane jest pojęcie przodków, tak więc ojczyzna w języku chińskim to 祖国 (zǔguó), gdzie 祖 (zǔ) to „przodek”. Zgodnie z przysłowiem 保家卫国 (bǎojiāwèiguó), mieszkańcy są zobligowani do ochrony domu i państwa, zaś władca państwa, który w rozumieniu religijnym, sam jest synem, nosi bowiem przydomek Syna Nieba, powinien dla poddanych być niczym rodzice dla swych dzieci, rządzić mądrze i sprawiedliwie, w przeciwnym wypadku Niebiosa odbiorą mu Mandat Nieba, czyli w rozumieniu Chińczyków, prawo do sprawowania władzy. Warto wspomnieć, iż w języku chińskim, słowo „rządzić”, to 统治 (tǒngzhì), znak 统 (tǒng) w tłumaczeniu znaczy „jednoczyć”, zaś znak 治 (zhì) oznacza „leczyć”, tak więc prawe rządy powinny integrować naród i eliminować wszelkie niedoskonałości, oczywiście zgodnie z konfucjańską doktryną budowania harmonijnego społeczeństwa. 

Rodzina w tradycji konfucjańskiej jest oparta na systemie patriarchalnym, a więc prymacie mężczyzny nad kobietą, ojca nad matką, męża nad żoną, brata nad siostrą, syna nad córką. Najstarszy mężczyzna, tak zwany 家长 (jiāzhǎng) – ojciec, mąż lub najstarszy syn ma za zadanie reprezentować dom, równocześnie mając obowiązek sprawowania opieki nad starszym pokoleniem i wychowywania pokolenia młodszego, a także posiadając pewien rodzaj władzy nad żoną i pozostałymi członkami rodziny.

Silnie zakorzeniona jest ideologia patrylineatu, według której dziecko należy do rodu ojca, a więc dziedziczy nazwisko, majątek oraz przywileje po krewnych ze strony ojca. Zjawisko to doskonale ilustrują przykłady z języka chińskiego, w którym dziadkowie ze strony matki (czyli krewni z matrylinearnego systemu pokrewieństwa) to: 外公 (wàigōng) – dziadek, 外婆 (wàipó) – babcia, a 外家 (wàijiā) – krewni z rodziny matki. Podobnie siostrzeniec w języku chińskim to 外甥 (wàishēng), zaś wnuczęta ze strony córki to 外孙子 (wàisūnzi) – wnuczek i 外孙女 (wàisūnnǚ) – wnuczka. Przymiotnik 外 (wài) oznacza „zewnętrzny”, „zagraniczny”, również „na zewnątrz”, więc krewni ze strony matki, siostry lub córki nie należą do rodziny, są obecni „poza rodziną”.

Zgodnie z systemem patrylokalnym, dawna rodzina chińska była rodziną wielopokoleniową, o modelu najczęściej jeden – dwa – cztery, czyli 三代同堂 (sāndàitóngtáng), co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „trzy pokolenia pod jednym dachem”. W modelu tym, najstarsze pokolenie (dziadkowie ze strony ojca) mieszkało wspólnie z najstarszym synem, synową oraz ich potomstwem, często również z młodszymi synami, ich rodzinami oraz z niezamężnymi córkami. Kiedy syn poślubił kobietę, wychodziła ona ze swojej rodziny i wchodziła do rodziny męża. Ilustrują to czasowniki 娶 (qǔ), co w tłumaczeniu oznacza „wziąć za żonę” (górny element znaku to znak 取 qǔ – „wziąć”, „brać”, dolny zaś to znak 女 nǚ – „kobieta”) oraz 嫁 (jià), oznaczające wejście do rodziny męża.

百善孝為先 (bǎishànxiàowèixiān) – chiński idiom wskazuje, iż spośród wszystkich cnót (dosłownie – stu cnót), najważniejszą i najdoskonalszą jest cnota xiao孝 (xiào) lub xiaoshun孝順 (xiàoshùn). Istnieje kilka wersji tłumaczeń tego terminu, m.in. „posłuszeństwo synowskie”, „nabożność synowska” lub „miłość synowska”.

Szacunek do rodziców i osób starszych jest podstawową wartością każdej kultury, zaś więź dziecka z rodzicem – najważniejszą i zasadniczą relacją każdego człowieka. W Chinach konfucjańskich, xiao ma znaczenie o wiele głębsze, zarówno w kontekście relacji rodzic-dziecko, jak i w kontekście tego, komu składana jest cześć, bowiem chiński termin xiào określa szacunek wobec przodków żyjących, jak i kult przodków nieżyjących. Co istotne, konfucjanizm w teorii zakłada, że wewnątrzrodzinne zależności, posłuszeństwo dzieci wobec rodziców oraz żony wobec męża, nie są oparte na miłości. Uczucia w rodzinnych relacjach są pozostawione na dalszym planie, a pierwszeństwo ma wierność, uczciwość, a przede wszystkim hierarchiczność wszystkich członków rodziny i świadomość własnej roli i własnego miejsca.  W konfucjanizmie ogromną rolę mają zasady i obowiązki, których przestrzeganie i wypełnienie warunkuje zarówno prawość charakteru, jak i uznanie wśród innych ludzi.

Aby zrozumieć istotę xiao孝 (xiào) należy przyjrzeć się etymologii znaku. Jego górna część to klucz 耂,oznaczający starszego człowieka. Część dolna to klucz (i zarazem znak) 子 (zǐ), który tłumaczy się jako „syn”, „dziecko”, „ziarno”, „mistrz” (孔子 – Mistrz Kong, 孟子– Mistrz Meng) lub – czytany w tonie neutralnym – jest sufiksem rzeczownikowym. Znak 孝 (xiào) z językowego punktu widzenia, oznacza starca podtrzymywanego przez syna (dziecko), może też przedstawiać hierarchię w chińskim społeczeństwie i chińskiej rodzinie, gdzie miejsce osoby starszej jest zawsze stawiane wyżej niż osoby młodszej wiekiem.

Posłuszeństwo synowskie xiao nie należy do tzw. cnót kardynalnych, jednak może być uznawane za fundament konfucjańskich wartości, swoisty korzeń wszystkich wartości, ponieważ jest najbardziej naturalną skłonnością każdego człowieka, a miłość i szacunek oddawany rodzicom i przodkom stanowi gwarancję na prawy moralnie charakter.

Xiao ma wymiar zarówno społeczny, świecki, jak i wymiar duchowy, religijny. Konfucjusz mówi, iż wyrazem posłuszeństwa jest naprawa świątyń oraz nabożne składanie ofiar. Obowiązki dzieci wobec rodziców za ich życia to: posłuszeństwo i wypełnianie woli rodziców, szacunek okazywany członkom rodziny, zwłaszcza starszym, opieka i pomoc, ale także dopuszczone są łagodne napomnienia, jeśli rodzic popełnia błąd, lecz nie zwalnia to dziecka z okazywania należnego szacunku. Ponadto, najwyższym zaniedbaniem zobowiązań synowskich jest niespłodzenie potomstwa, a w szczególności potomka płci męskiej. Obowiązki Chińczyków wobec przodków nieżyjących, to kult, modlitwa oraz składanie ofiar. Wynika to zarówno z obowiązku posłuszeństwa synowskiego, jak i z faktu wiary w więź między zmarłymi a żywymi.

Warunkiem rodzinnej harmonii jest zarówno okazywanie synowskiej miłości wobec rodziców, jak i okazywanie przez rodziców ciepłych uczuć miłości i życzliwości wobec dzieci. Ilustruje to chiński idiom 父慈子孝 (fùcízixiào), czyli „ojciec kochający, a syn nabożny” i jest ważnym odejściem od tradycyjnego spojrzenia na rodzinę, gdzie ojciec ma rolę tylko surowego autorytetu. Xiao jest również świadectwem, a zarazem kluczem i fundamentem do pracy nad sobą i swoim charakterem, którego szlachetność realizuje się w relacjach międzyludzkich i służeniu przykładem prawego obywatela.

Praktykowanie xiao łączy w sobie fundamentalne prawo naturalne, prawa rytualne oraz prawa ustanowione przez człowieka, przy czym cnota xiao pochodzi od Nieba i jest najwyższą  z wartości. Relacja ojca z synem powinna być wzorcem dla relacji między urzędnikiem a podwładnym, zaś urzędnik dopiero wtedy jest traktowany z szacunkiem i wiernością, jeśli on sam okazuje miłość i szacunek własnym rodzicom, a także z czcią traktuje wszystkich ludzi starszych wiekiem. Konfucjusz mówi też o fizyczności człowieka i jego cielesnej nienaruszalności, ponieważ ciało, a idąc dalej – życie, jest darem rodziców dla dziecka. Szanując własne ciało, oddajemy rodzicom najwyższy hołd.

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *